صبح پنج‌شنبه‌ای، در اتاق نونوار محمدجواد دامن‌پاک رئیس اداره حفاظت محیط زیست تربت جام نشسته‌ام و دارم احوال آهوها را می‌پرسم؛ آهوهایی که از همان اولین روزهای راه‌اندازی «سایت پرورش آهوی چشمه‌گل» تا همین امروز، همیشه احوال‌پرس‌شان بوده‌ام. و این «چشمه‌گل»، در اصل، روستای جمع‌وجوری است در حاشیه جاده‌ای که از تربت جام، به صالح‌آباد می‌رود؛ با خانه‌هایی که تا همین سال‌ها، خشت و گلی بودند و سقف گنبدی داشتند. پیرمردهای تربت جامی، چشمه‌گل را به معدن تاریخی زغال‌سنگش یاد می‌دهند که به کوره‌های مسگری و سفیدگری و آهنگری، خوراک می‌رسانده و این سال‌ها متروکه شده است. «سایت پرورش آهو» اما نام چشمه‌گل را دوباره سر زبان‌ها انداخت.

پیرمردهای چشمه‌گلی آهوها را یادشان می‌آید که صبح‌ها در آفتاب زرد دشت، کشت‌وکارها را چرا می‌کرده‌اند و کشاورزها، رم‌شان می‌داده‌اند. دشت چشمه‌گل، رمه‌های آهو داشته که کشاورزها را زله می‌کرده‌اند؛ اما کسی تیری نمی‌انداخته سمت‌شان. حیوان‌کشی، در مرام مردم دشت نیست. آدم‌ها که زاد و رود زیاد کرده‌اند و حیطه‌ها که کلاته شده و کلاته‌ها که ده شده‌اند و دهات که خیز برداشته‌اند برای شهر شدن، جمعیت آهوها هم کم و کمتر شده، تا فقط خاطره‌ای بماند از آن جُمندگان خوش‌چشم، در یاد مردمان دشت. برای سال‌ها، برای دهه‌ها، کسی در دشت چشمه‌گل آهویی ندیده بود تا آن‌که سایت پرورش آهو، دوباره آهوها را به یاد مردم آورد.

تفکری با مخالفان فراوان

دهه 80 یک تفکر بر مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست حاکم شد؛ آن هم این‌که با پرورش گونه‌های جانوری در محیطهای نیمه‌طبیعی، می‌توان به احیای جمعیت گونه‌ها کمک کرد. همان موقع هم، این تفکر، در لایه کارشناس‌ها مخالفان فراوانی داشت که معتقد بودند به جای این طرح‌ها و این تفکرات، باید بر حفاظت از گونه‌ها و احیا و سلامت‌سازی مناطق زیست‌شان، متمرکز ماند. با این وجود، سایت‌های پرورش گونه‌های جانوری در محیط‌های نیمه‌طبیعی کلید خورد؛ محیطبان‌ها عزم‌شان را جزم کردند تا این از این فرصت که به هر حال پیش آمده، مجالی بسازند برای کمک به زیستگاه‌ها. سایت تکثیر و پرورش گورخر در ابرکوه یزد، سایت احیای مرال در فندقلوی نمین اردبیل و سایت تکثیر در اسارت یوز در پارک ملی توران، بخشی از این سایت‌ها هستند.

در خراسان هم، چندتایی از این سایت‌ها مکان‌یابی شد، کلید خورد و پا گرفت؛ یکی‌شان در تربت جام بود؛ در چشمه‌گل.

محدوده امن آهوها

سایت پرورش آهو، اسفندماه 87 در محدوده‌ای به وسعت 170 کیلومتر در نزدیکی روستای چشمه‌گل راه‌اندازی شد. محیطبان‌ها، بر اساس تجربه‌های بد و خوب سالیت‌های دیگر، دورتادور این محوطه هفده‌ هکتاری را شفته‌ریزی کردند و فنس کشیدند؛ تا زمستان‌ها گرگ‌ها نتوانند خودشان را به آهوها برسانند و تابستان‌ها، کفتارها و سگ‌ها. سه آهوی توقیف شده از شکارچی‌ها در بجستان و گناباد، اولین مهمان‌های سایت بودند که شهریور 87 آمدند به چشمه‌گل. خرداد سال بعد هم هفت آهو از منطقه حفاظت‌شده «شیراحمد» سبزوار مسافر سایت شدند. علاوه بر آن‌ها، سایت پرورش آهوی چشمه‌گل، یک میهمان دیگر هم داشت. «غزل»، بره‌آهویی بود که شکارچی‌ها مادرش را کشته بودند. محیطبان‌ها غزل را از کیسه‌ای بیرون آوردند که شکارچی‌ها انداخته بودند عقب ماشین‌شان. غزل با شیرخوردن از شیشه‌پستانک از دست محیطبان‌های تربت جامی بزرگ شده بود. یازده آهو، شامل سه آهوی نر و هشت آهوی ماده، شدند جمعیت ابتدایی سایت.

نخستین بره آهوی چشمه‌گل، خردادماه 89 به دنیا آمد و امیدها برای تکثیر آهوها را در شرایط نیمه طبیعی افزایش داد. زحمت محیطبان‌ها داشت جواب می‌داد. همان سال هفت بره دیگر هم در سایت، به دنیا آمد.

گذار به عمق سایت

اردیبهشت سال 89، از آن اردیبهشت‌های پرباران بود و علف‌های دشت، حسابی قد کشیده بودند. من، خبرنگار مشتاقی بودم که از مشهد، آمده بود تا آهوها را ببیند و یکی از اولین گزارش‌ها را درباره آهوهای چشمه‌گل بنویسد؛ و لابد حسابی خوش‌شانس بودم که «جواد دامن‌پاک»، رئیس اداره حفاظت محیط زیست تربت جام، درِ آهنی محوطه را گشود و اجازه داد با محیطبان‌ها، که بنا بود آبشخور محوطه را بازبینی کنند، تا عمق سایت بروم. آهوها، حضور آدم‌ها را حس کرده بودند و گله‌شان خیز برداشته بود سمت دورترهای سایت؛ تنها یکی‌شان بود که از محیطبان‌ها فرار نمی‌کرد. غزل، آن‌وقت‌ها آهوی بالغی بود که حتی بعد دو سه سال همراه بودن با همنوع‌هایش، هنوز هم محیطبان‌ها را یادش بود و بدش نمی‌آمد دور و برشان بپلکد.

همان دور و بر، در شیب یکی از تپه‌ها که به آبشخور می‌رسید، یکی از بره‌آهوها را هم دیدیم؛ نسل دوم آهوهای چشمه‌گل را. داشتیم از شیب تپه پایین می‌رفتیم که پشت یکی از بوته بزرگ اسفناج وحشی، دیدیمش؛ که مثلا خودش را مخفی کرده بود. مادر، بره چند روزه‌اش را گذاشته بود و دور شده بود تا لابد وقتی ما، رفتیم، برگردد سراغ بره‌اش. بره‌ اما حسابی بی‌قرار بود؛ مخصوصا حالا که رسیده بودیم بالای سرش. صدای بَربَر کردن‌هایش همه آن اطراف را پر کرده بود.

دوباره آهوها در دشت

همه آهوهای ماده سایت، سال 90 هم بره‌آهوهای سالم به دنیا آوردند. آهوها زاد و ولد کردند و گله آهوهای چشمه‌گل به بیش از 60 رأس رسید. دو سال بعد، بهار 92، فاز رهاسازی آغاز شد و یک گله دوازده‌تایی از آهوهایی که در سایت بزرگ شده بودند، در دشت چشمه‌گل رها شدند؛ چند ماه بعد هم هفده‌تای دیگر. حالا محیطبان‌ها باید منتظر می‌ماندند و رفتار آهوها را در محیط طبیعی بررسی می‌کردند. بیشتر از پنج سال تلاش شبانه‌روزی، حالا قرار بود نتیجه بدهد. همزمان، محیطبان‌ها سراغ روستاها و روستایی‌ها هم رفتند که قرار بود، میزبان آهوها باشند؛ و آموزش دادند که وقتی آهوها می‌آیند سراغ کشت و کارهایشان، چه‌کار بکنند و چه‌کار نکنند.

یک سال بعد، خبرهای زیادی می‌رسید که آهوها، سی چهل کیلومتر آن‌طرف‌تر، مثلا حوالی «بند جهان‌آباد»، دیده شده‌اند؛ و این یعنی آهوها در همه گستره وسیع زیستگاه قدیمی‌شان، پراکنده شده بودند. بزودی با فرارسیدن فصل زاد و ولد آهوها، که ماه‌های دوم و سوم بهار است، نخستین بره‌های متولد شده در محیط طبیعی هم توسط محیطبان‌ها رصد شدند. یعنی که آهوها به خوبی توانسته بودند با محیط طبیعی سازگاری پیدا کنند.

و سرانجام سال 94، محیطبان‌ها، بخشی از فنس‌های سایت را برداشتند تا همه آهوهایی که برای رهاسازی در نظر گرفته شده بودند، آزادانه بروند و بیایند و با هم اختلاط کنند و بره‌های قوی‌بنیه بزایند. حالا پس از دهه‌ها، دشت چشمه‌گل، دوباره آهو داشت.

یادم می‌آید تیرماه 96، یکی از آن‌ صبح‌های خنک تابستان، روی بام ساختمان محیطبانی چشمه‌گل نشسته بودیم و «سعید بختیاری‌زاده» محیطبان تربت جامی، از پشت دوربین دوچشمی، جایی را در دل دشت نشان می‌داد که محیطبان‌ها، غزل را دیده بودند که با بره‌ نوزاده‌اش، می‌چریده....

چشمه‌ای برای گردشگری تربت جام

از دل دشت چشمه‌گل، به اتاق نونوار محمدجواد دامن‌پاک برگردیم؛ جایی که صبح‌ پنج‌شنبه‌ای نشسته‌ام و دارم احوال آهوها را می‌پرسم. رئیس اداره حفاظت محیط زیست تربت جام به آخرین سرشماری‌ها اشاره می‌کند که مهرماه سال گذشته انجام شده و محیطبان‌ها توانسته‌اند نه در همه منطقه که تنها در چند محور، بیشتر از 200 راس آهو را سرشماری کنند. دامن‌پاک البته معتقد است هنوز تا احیای کامل گونه آهو در منطقه، راه باقی است؛ او به معیارهای علمی اشاره می‌کند که معرفی دوباره یک گونه به زیستگاهش را تعریف می‌کنند و در این تعریف‌ها، جمعیت آهوهای چشمه‌گل، در کنار پاره‌ای معیارهای دیگر هنوز هم باید رشد کند تا بشود با اطمینان گفت که دشت چشمه‌گل دوباره زیستگاه آهوی ایرانی شده است.

رئیس اداره حفاظت محیط زیست تربت جام از وضعیت روز سایت هم می‌گوید؛ این که 16 راس آهو به عنوان جمعیت پشتوانه، در محیط محصور سایت مانده‌اند و این‌که بناست 20 هزار هکتار از دشت چشمه‌گل تحت حفاظت بیشتر قرار بگیرد و ارتقا پیدا کند و بشود منطقه شکار ممنوع.
دامن‌پاک از وعده‌های وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی هم می‌گوید که بناست اعتبار اولیه‌ای تأمین کند برای زیرساخت‌های گردشگری؛ زیرساخت‌هایی که اگر فراهم بشود، چشمه‌گل و دشت آهوهایش، می‌شود چشمه زاینده گردشگری در تربت جام.

خدا را چه دیدی؟ شاید گزارش بعدی‌ام از چشمه‌گل، گزارش یک گردشگر بود از این زیستگاه قدیمی آهوها در شرق کشور.